Hvað þýða þessi flóknu hag­fræði­hug­tök?

Flókin hagfræðihugtök

Hagfræðihugtök geta oft virst flókin og erfitt að átta sig á hvað þau raunverulega þýða. Þau birtast reglulega í fréttum og umræðu um efnahagsmál, en margir vita ekki alveg hvað felst á bak við þau. Við viljum hjálpa þér að skilja algeng hugtök sem gott er að þekkja, eins og verðbólgu, stýrivexti, hagvöxt og verðtryggingu.

Hvað er verðbólga?

Peningar eru mælieining sem er stöðugt að breytast. Verðbólga er það þegar þú getur ekki keypt sama hlutinn fyrir sama pening og þú gast gert fyrir ári síðan. Það þýðir ekki bara að einn eða tveir aðilar hafi hækkað verð, heldur að verðlag í samfélaginu í heild hafi hækkað og krónan því rýrnað að verðgildi.

Dæmi: Í fyrra kostaði mjólkurlítri u.þ.b. 200 krónur, en í ár kostar hann 230 krónur. Þú færð því færri vörur fyrir sama pening og áður. Þetta kallast verðbólga.

Hvernig virka stýrivextir?

Seðlabankinn er eins konar "banki bankanna" og hann getur ákveðið hvaða kjör hann býður öðrum bönkum þegar hann veitir þeim lán. Með því getur hann haft áhrif á efnahagslífð og það er gert með stýrivöxtum. Seðlabankinn hefur einnig það hlutverk að halda verðbólgu í skefjum og koma í veg fyrir neikvæðan hagvöxt.

Ef stýrivextir eru hækkaðir, verða lán dýrari, fólk og fyriræki eyða minna og þá hægist á efnahagslífinu.

Ef stýrivextir eru lækkaðir, verða lán ódýrari, fólk eyðir meira og fyrirtæki fjárfesta meira. Þá örvast hagkerfið, en verðbólga getur líka aukist og krónan veikst.

Það er eins og seðlabankinn sé að reyna að halda jafnvægi á vogarskálum, ekki of hratt og ekki of hægt.

Hvað er hagvöxtur?

Hagvöxtur mælir breytingu í vergri landsframleiðslu, en með því er átt við allar vörur og þjónusta sem framleidd er til endanlegra nota af heimilum og fyrirtækjum. Ef framleiðslan eykst frá fyrra ári er talað um hagvöxt. Ef hún minnkar er talað um neikvæðan hagvöxt eða samdrátt.

Dæmi: Ef Ísland framleiðir vörur og þjónustu fyrir 3.000 milljarða í fyrra og 3.150 milljarða í ár, þá hefur hagvöxtur verið 5%. Hagvöxtur segir okkur því hvort efnahagslífið sé að stækka eða dragast saman.

Hvernig virkar verðtrygging?

Verðtrygging virkar eins og ákveðin trygging á annaðhvort pening sem er nú þegar til eða pening sem var lánaður. Hún tryggir að peningurinn þinn haldi kaupmætti sínum þrátt fyrir verðbólgu.

Dæmi: Ef þú átt 1.000 krónur á bankareikningi og verðbólgan er 10%, myndirðu á næsta ári fá 1.100 krónur. Þannig geturðu keypt það sama fyrir peninginn þinn og áður. Sama á um ef þú lánar einhverjum 1.000 krónur, hækkar skuldug upphæðin einnig í takt við verðbólguna, svo þú fáir endurgreitt það sem samsvarar raunvirði peningsins sem þú lánaðir.

Verðtrygging er því eins og varnarkerfi gegn því að peningarnir þínir missi gildi með tímanum.