Farsælt stjórnskipulag lífeyrissjóða aðila vinnumarkaðarins

Halldór Benjamín Þorbergsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri SA, fjallaði um farsælt stjórnskipulag lífeyrissjóða aðila vinnumarkaðarins í Lífeyrisbókinni okkar. Þar gerði hann sögu lífeyriskerfisins góð skil ásamt bakhjörlum og stjórnskipan lífeyrissjóða.

Hér fyrir neðan má lesa styttri útgáfu af greininni en greinina með umfjöllun um sögu kerfisins má nálgast hér.

Grunnstoð og bakhjarlar lífeyriskerfisins

Kjarasamningur ASÍ og SA um lífeyrismál er grunnstoð lífeyriskerfisins. Á honum er hið almenna lífeyriskerfi landsmanna reist. Samtökin eru bakhjarlar almenna lífeyriskerfisins og hafa staðið vörð um hlutverk þess og munu gera það áfram. Allar breytingar stjórnvalda á lögunum hafa verið gerðar í nánu samstarfi við framangreind heildarsamtök launafólks og atvinnurekenda. Samningsaðilar hafa frá upphafi hvatt stjórnvöld til lögfestingar meginefnis kjarasamningsins til þess að tryggja öllu starfsfólki þau lágmarkskjör sem í samningnum felast, en í þeirri afstöðu felst ekki að forræði kjarasamningsins hafi færst frá samningsaðilum til Alþingis.

Samtök atvinnulífsins telja að vel hafi tekist til um löggjöf um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Aðilar vinnumarkaðarins hafa staðið undir þeirri ábyrgð að stjórna lífeyrissjóðunum með faglegum og málefnalegum hætti. Samtökin telja því farsælt að byggja áfram á þeirri stefnu sem þar hefur verið mörkuð.

Stjórnskipan lífeyrissjóðanna

Kjarasamningurinn um lífeyrismál frá 1969 kvað á um jafna skiptingu stjórnarmanna milli samningsaðila. Samtök atvinnurekenda og launafólks skuldbundu sig þannig í sameiningu til gæslu og ábyrgðar á rekstri sjóða á samningssviði þeirra. Sameiginlegur hagur atvinnurekenda og launafólks og samtaka þeirra af góðri ávöxtun og góðum lífeyri er augljós.

Helmingaskipti stjórnarmanna hafa reynst vel og ekki eru dæmi um að blettur hafi fallið á samstarf stjórnarmanna, óháð því hvort þeir hafi verið skipaðir af verkalýðsfélögum eða samtökum atvinnurekenda. Skipanin tryggir jafnvægi og gegnsæi. Þeir sem tilnefna í stjórnirnar skipta sér ekki af afstöðu stjórnarmanna til einstakra mála sem eru til umfjöllunar enda eiga þeir að vera sjálfstæðir í störfum sínum. Lífeyrissjóðalögin fjalla ekki um stjórnun lífeyrissjóðanna og hvílir því stjórnkerfi þeirra sjö sjóða sem starfa á samningssviði ASÍ og SA á kjarasamningum.

Kjarasamningur ASÍ og SA um lífeyrismál hefur verið endurskoðaður reglulega undanfarin ár með það að markmiði að efla fulltrúalýðræði og tryggja enn frekar sjálfstæði stjórnarmanna. Endurskoðun samningsins árið 2018 fól í sér miklar breytingar á stjórnkerfi lífeyrissjóðanna. Fulltrúaráð¹  sjóðanna fengu víðtækt hlutverk, ákvæði um hlutverk, hæfi og hagsmunaárekstra stjórnarmanna voru skerpt, innleidd var samráðsskylda aðila um skipan stjórnarmanna, m.a. til að tryggja fjölbreytta reynslu, þekkingu og jöfn kynjahlutföll, stofnaðar voru fastanefndir um laun stjórnarmanna og sett inn ákvæði um starfskjarastefnu.

Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA í mars árið 2021 var skerpt á sjálfstæði stjórnarmanna þannig að tilnefningaraðila væri óheimilt að afturkalla umboð þeirra nema með formlega rökstuddum hætti með tilvísun í viðeigandi ákvæði laga eða samþykkta. Að auki skyldi fulltrúaráð staðfesta slíka afturköllun umboðs og tilnefningu nýs stjórnarmanns. Þá var sett ákvæði um að stjórnarmönnum bæri að taka sjálfstæðar ákvarðanir í hverju máli fyrir sig, sem augljóslega felur í sér að þeir taka ekki við skipunum frá tilnefningaraðilum.

Reglur SA um tilnefningar stjórnarmanna í lífeyrissjóði hafa einnig tekið miklum breytingum undanfarin ár og var síðast breytt í febrúar 2020. Þar segir að SA muni, með auglýsingum og almennri hvatningu, leita að hæfum einstaklingum, sem starfa hjá aðildarfyrirtækjum SA eða hagsmunasamtökum þeirra, með fjölbreytta reynslu og þekkingu varðandi lífeyrismál, stjórnun, stefnumótun, áætlanagerð og reikningshald, lögfræðileg málefni og fjármálamarkað. Sérstök fimm manna hæfisnefnd fjallar um hæfi einstaklinga sem gefið hafa kost á sér til stjórnarstarfa.

Skipulag við val stjórnarmanna hjá báðum tilnefningaraðilum tryggir jafnvægi milli kynja, þekkingu og reynslu stjórnarmanna. Þeir fara í gegnum umsóknarferli þar sem hæfni þeirra er metin af óháðum aðilum. Þegar hæfasti umsækjandinn er fundinn er tilnefningin staðfest í fjölmennum fulltrúaráðum sjóðanna. Ferlið er faglegt með virku aðhaldi frá fjölda áhugafólks um hvern lífeyrissjóð.

¹ SA skipa árlega 315 fulltrúa í fulltrúaráð sjóðanna sjö á samningssviðinu og verkalýðshreyfingin sama fjölda. Þessir 630 fulltrúar skulu koma saman tvisvar á ári auk þess að taka þátt í ársfundi.